Türkiye'de ikamet izni türleri ve başvuru süreci

Türkiye'de vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden daha uzun süre kalmak isteyen yabancıların ikamet izni alması gerekir. İkamet izinleri, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda düzenlenmiştir. Bu yazıda ikamet izni türlerini, başvuru sürecini ve olası ret kararlarına karşı başvurulabilecek yolları genel hatlarıyla ele alıyoruz.

İkamet izni türleri

Kanunda altı tür ikamet izni öngörülmüştür:

Kısa dönem ikamet izni

En yaygın ikamet izni türüdür. Bilimsel araştırma yapmak, Türkiye'de taşınmazı bulunmak, ticari bağlantı veya iş kurmak, hizmet içi eğitim programlarına katılmak, turizm amaçlı kalmak, Türkçe öğrenme kursuna katılmak gibi kanunda sayılan amaçlarla verilir. Kısa dönem ikamet izni her defasında en fazla iki yıllık süreler hâlinde verilebilir.

Aile ikamet izni

Türk vatandaşlarının, belirli ikamet izinlerine sahip yabancıların veya mültecilerin yabancı eşine, ergin olmayan çocuklarına ve bakmakla yükümlü oldukları ergin çocuklarına verilir. Her defasında en fazla üç yıllık süreler hâlinde düzenlenebilir. Başvuruda, aileyi Türkiye'ye getiren kişinin (destekleyici) yeterli gelire, sağlık sigortasına ve uygun konuta sahip olması gibi koşullar aranır. Aile ikamet izniyle kalınan sürenin değerlendirilmesinde, evliliğin gerçek bir aile birliği kurmaya yönelik olması önem taşır.

Öğrenci ikamet izni

Türkiye'de ön lisans, lisans, yüksek lisans veya doktora öğrenimi görecek yabancılara verilir. İzin süresi öğrenim süresini aşamaz ve her yıl yenilenmesi gerekebilir.

Uzun dönem ikamet izni

Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış yabancılara, kanunda öngörülen diğer koşulları da taşımaları hâlinde verilir. Bu izin süresiz olup sahibine, kanunda belirtilen istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklara benzer haklar sağlar.

İnsani ikamet izni

Çocuğun üstün yararının söz konusu olduğu durumlar, ülkeye girişin veya ülkede kalışın yasal yollarla mümkün olmadığı istisnai hâller gibi kanunda sayılan durumlarda, diğer ikamet izinlerinin koşulları aranmaksızın Göç İdaresi Başkanlığının onayıyla verilebilir.

İnsan ticareti mağduru ikamet izni

İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancılara, kanunda belirtilen süreler için verilir.

Başvuru süreci

İkamet izni başvuruları kural olarak e-İkamet sistemi üzerinden ön başvuru yapılarak başlatılır. Ön başvurunun ardından verilen randevu tarihinde il göç idaresi müdürlüğüne belgelerle birlikte gidilir. İlk başvurularda, bazı istisnalar dışında yabancının ülkesindeki Türk konsolosluklarına başvurusu da mümkündür; ancak uygulamada Türkiye'de bulunan yabancılar başvurularını genellikle yurt içinde yapar.

Başvurularda genellikle şu belgeler istenir:

• Talep edilen ikamet izni süresinden en az altmış gün daha uzun geçerlilik süresine sahip pasaport veya pasaport yerine geçen belge,
• Biyometrik fotoğraflar,
• Türkiye'de geçerli sağlık sigortası,
• Adres bilgisi (kira sözleşmesi, tapu veya ilgili diğer belgeler),
• Kalış süresi boyunca yeterli ve düzenli maddi imkâna sahip olunduğunu gösteren belgeler,
• İkamet izninin türüne göre ek belgeler (evlilik belgesi, öğrenci belgesi, tapu, şirket evrakı vb.).

Yabancı dilde düzenlenmiş belgelerin onaylı Türkçe tercümesi ve gerektiğinde apostil şerhi bulunması gerekir.

Süre uzatma ve tür değişikliği

İkamet izni süresinin uzatılması için başvurunun, mevcut izin süresi dolmadan ve kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekir. Süresi dolduktan sonra yapılan başvurular, idari para cezası veya ülkeye giriş yasağı gibi sonuçlara yol açabilir. Yabancının Türkiye'de kalış amacının değişmesi hâlinde ise ikamet izni türünün değiştirilmesi için başvurulabilir.

Çalışma izni ile ilişkisi

Türkiye'de çalışmak isteyen yabancıların kural olarak çalışma izni alması gerekir. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu uyarınca verilen geçerli çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, ikamet izni yerine de geçer. İkamet izni ise tek başına çalışma hakkı vermez.

Ret ve iptal kararlarına karşı yollar

İkamet izni başvurusunun reddedilmesi, izin süresinin uzatılmaması veya iznin iptal edilmesi birer idari işlemdir. Bu kararlara karşı, kararın tebliğinden itibaren genel idari dava açma süresi olan altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Ret kararının ardından yabancı hakkında sınır dışı etme kararı verilmesi de mümkündür. Sınır dışı etme kararlarına karşı dava açma süresi, kararın tebliğinden itibaren yalnızca yedi gündür. Ayrıca idari gözetim kararlarına karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir. Bu sürelerin çok kısa olması, tebliğ edilen belgelerin vakit kaybetmeden incelenmesini zorunlu kılar.

Uluslararası koruma ile farkı

İkamet izinleri, Türkiye'de belirli bir amaçla kalmak isteyen yabancılar için öngörülmüştür. Ülkesine döndüğünde zulüm veya ciddi zarar görme tehlikesiyle karşı karşıya olan kişiler ise uluslararası koruma başvurusunda bulunabilir. Kanunda mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma olmak üzere üç statü öngörülmüştür. Uluslararası koruma başvurusunda bulunan kişilere, başvuru süreci boyunca uluslararası koruma başvuru sahibi kimlik belgesi verilir.

Sonuç

İkamet izni süreçleri, belgelerin eksiksizliğine ve sürelerin takibine son derece duyarlıdır. Başvuru türünün kalış amacına uygun seçilmesi, belgelerin tutarlı olması ve uzatma başvurularının zamanında yapılması, sürecin sorunsuz ilerlemesi için temel koşullardır.